Ba là: thời điểm xả lũ ở hồ Vực Mấu là thời điểm nước thủy triều đang dâng cao
Vì sao không làm việc đó mà phải đến khi lo vỡ đập mới xả nước ào ạt cả 5 cửa tràn với công suất gần 1 triệu m3/h. Tổng lượng mưa đo được trong tháng 9 tại các địa điểm ở Nghệ An: Quỳnh Lưu 521mm, Vinh 823 mm, Đô Lương 646mm, Tây Hiếu 490mm, Con Cuông 695mm… Đặc biệt từ ngày 17-21 do ảnh hưởng của cơn bão số 8 kết hợp với gió đông trên cao nên xảy ra mưa lớn trên diện rộng.
Hậu quả đó không thể không nói đến sự vô trách nhiệm hay do chủ quan của những người có nhiệm vụ quản lý hồ đập này. Lượng mưa ngày lớn nhất 217mm tại Yên Thượng là 20/9 và đến 30/9-1/10 do ảnh hưởng của bão số 10 nên khu vực Bắc Trung bộ xảy ra đợt mưa lớn diện rộng.
Vì sao một số xã trong vùng hạ du khi xả lũ nước ngập lên cả giường ngủ mới tỉnh dậy chạy thoát lũ.
Tại sao? Xả lũ gây thiệt hại nặng nề tại TX Hoàng Mai Một là: Theo vắng của Đài Khí tượng thủy văn khu vực Bắc Trung bộ thì trong tháng 9 có 5 đợt mưa vừa, mưa to trên diện rộng vào các ngày 5-8; 11-13; 17-21; 24-27 và ngày 30.
Những người quản lý hồ Vực Mấu phải biết rằng khoảng cách từ hồ đến vùng hạ du để gây ngập úng trên diện rộng rất ngắn (khoảng 5-6 km đường chim bay).
Hồ Vực Mấu không phải mới xây dựng, mà là hồ có tuổi thọ hàng chục năm nay. Đến 19 giờ cùng ngày mới bắt đầu cho xả lũ cửa tràn thứ 1, sau đó 1 giờ xả tiếp cửa tràn thứ 2. Quy trình phòng lũ được xây dựng trên các thông số về dung tích phòng lũ, quy trình xả lũ, lượng xả lũ tối đa (Q xả lũ), mực nước triều cường, hành lang thoát lũ.
Tổng lượng mưa trong khu vực Bắc Trung bộ phổ quát từ 100-300 mm, một số nơi có lượng mưa cao như: Ngọc Trà (Thanh Hóa) 397mm, Chuối (Thanh Hóa) 363mm, Tĩnh Gia (Thanh Hóa) 331mm, Nghĩa Khánh (Nghệ An) 362mm, Con Cuông (Nghệ An) 378mm, Yên Thượng (Nghệ An) 393mm, Nam Đàn (Nghệ An) 335mm, Kỳ Anh (Hà Tĩnh) 377mm.
Nếu sau những đợt mưa lớn nói trên nước trong hồ đã tích đến mức quá lớn, lại đang trong mùa mưa bão thường xuyên xảy ra ở khu vực Thanh - Nghệ - Tĩnh (tháng 9 và 10) thì phải chủ động xả nước dần đi và chỉ nên giữ lại ở mức cấp thiết.
Quy trình phòng lũ là tổng hợp nhiều giải pháp công trình và phi công trình để bảo đảm an toàn cho hồ chứa và hạ du. Vậy khi xả lũ những người quyết định có tính đến hậu quả không? Hay cứ vô tư lự xả hết cả 5 cửa tràn để giảm bớt sức ép lo vỡ đập còn thiệt hại thế nào thì kệ xác! Với người có trách nhiệm, xả lũ phải tính toán, vừa xả vừa thẩm tra vùng hạ du xem chừng độ ảnh hưởng đến đâu để có biện pháp xử lý phù hợp nhằm vừa giữ được thân đập, vừa bảo đảm không gây hậu quả lớn cho dân.
Năm là: Mùa mưa bão, từ Trung ương đến các tỉnh, huyện, xã đều phải có Ban trực chống lụt, bão 24/24 giờ. Có nơi mưa lớn như: Tây Hiếu và Quỳnh Lưu 328mm. Nếu cán bộ quản lý, kỹ thuật đã có thời kì dài theo dõi hồ nước này thì những số liệu lịch sử về mưa, về thủy văn trong vùng lòng hồ này phải được cập nhật đầy đủ và có thể trêu để đề xuất với cấp có thẩm quyền hoặc được giao quyền xử lý rất kịp thời và năng động trong mùa bão lụt thường xảy ra ở vùng này
Lượng mưa ngày lớn nhất 324 mm xảy ra tại Tây Hiếu (Nghệ An) là 1/10. Như vậy trong thời kì 8 giờ đồng hồ cả 5 cửa cống hồ Vực Mấu xả lũ hết công suất, lưu lượng nước xả gần 1 triệu m3/h. Như vậy lượng mưa lớn ở Quỳnh Lưu nói chung, tại đập thủy lợi Vực Mấu nói riêng không nhiều hơn một số địa phương khác trong tỉnh và lượng mưa lớn không phải dồn vào các ngày cuối tháng 9 mà đợt mưa lớn nhất trong tháng 9 lại xảy ra từ 17-21/9.
Rõ ràng việc quyết định xả lũ ở hồ đập Vực Mấu vừa qua là việc làm chủ quan, thiếu xem, gây ngập úng quá nhanh, dân không kịp trở tay, lại xả lũ vào ban đêm gây thiệt hại quá lớn.
Theo một chuyên gia thủy lợi, khi vận hành bất cứ hồ chứa nào cũng phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình phòng lũ. Phải chăng họ không được thông tin đầy đủ để chủ động phòng tránh lũ.
Bốn là: Theo ông Giám đốc Cty TNHH MTV thủy lợi Bắc Nghệ An thì 8 giờ sáng ngày 30/9 Xí nghiệp thủy lợi Hoàng Mai chính thức ra thông tin số 92/TB-XNTL gửi khẩn đến các xã, thị trấn trong vùng. Các công trình hồ chứa của VN đều được thiết kế an toàn trước những cực đoan của thời tiết (trừ bão), nên nếu quản lý, vận hành đúng quy trình phòng lũ (trong đó bao gồm quy trình xả lũ) thì sẽ triệt giảm nguy cơ mất an toàn.
Để giảm phí tổn đầu tư và hệ số an toàn cao, trong thiết kế hồ chứa thường để Q xả lũ thấp, có tức là trong mùa mưa bão, hồ chứa phải được xả từ từ để hồ có đủ dung tích phòng lũ. Lượng mưa đo được ở Thanh Hóa phổ quát từ 50-150mm, tại Nghệ An và Hà Tĩnh phổ quát từ 100-200mm.
Việc xả lũ hồ thủy lợi Vực Mấu ở huyện Quỳnh Lưu (nay thuộc thị xã Hoàng Mai), tỉnh Nghệ An mới rồi đã dẫn tới thiệt hại rất nghiêm trọng cả về người và tài sản. Sau đó (từ 2-3 giờ sáng ngày 1/10) tuần tự xả hết 3 cửa tràn còn lại. Đó là việc làm vô bổn phận hay chủ quan? Hai là: Không chịu thương chịu khó tính hạnh phối hợp với dự báo, lượng định khả năng mưa ở trong vùng và lượng nước từ thượng nguồn đổ về có thể vượt quá cao trình cho phép hay không để chủ động xả lũ sớm.
Vì vậy nếu xả lũ mạnh vào thời điểm này kiên cố sẽ gây ngập úng nặng, hậu quả sẽ rất nghiêm trọng, vì nước tiêu ra biển chậm do thủy triều dâng cao.
Với một thời gian ngắn mà xả cả 5 cửa cống với lưu lượng nước lớn như thế thì có an toàn cho vùng hạ du không? chắc chắn là không. Bổn phận này thuộc về chính quyền địa phương và cần phải được làm rõ, không nên chỉ dừng lại ở chừng độ "rút bài học kinh nghiệm".
Với đồng bằng Bắc bộ, các hồ chứa không được tích nước vượt (làm giảm dung tích phòng lũ) trước ngày 5 tháng 9 hàng năm, với khu vực miền Trung, thời điểm trên chậm hơn 1 tháng.
